پژوهش های مهدوی

پژوهش های مهدوی

اعتبارسنجی روایات تفسیری صادره از امام صادق علیه السّلام در حوزه گروه های مشمول رجعت (با محوریت ناقلان اولیه روایات)

نوع مقاله : علمی ترویجی

نویسندگان
1 طلبه سطح چهار جامعة الزهرا(س)، قم، ایران
2 عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قم، ایران
چکیده
یکی از موضوعات مهم مطرح شده در روایات تفسیری، مسئله رجعت است. اصل رجعت به دنیا به عنوان یکی از حوادثی که در هنگام قیام حضرت مهدی؟عج؟ اتفاق خواهد افتاد، یکی از آموزه‌های اصلی شیعه به شمار می‌آید. رجعت، به معنای بازگشت برخی افراد به حیات دنیوی پیش از قیامت، به‌عنوان یک آموزه اساسی، بازتاب‌دهنده نگرش خاص این مکتب به مقوله عدالت، پاداش و کیفر در چارچوب سنت الهی است. روایات گزارش شده از امام صادق(ع) در باب مصادیق رجعت‌کنندگان، براساس ناقلان اولیه، به هشت‌گونه متمایز تقسیم‌بندی می‌شوند که شامل نقل‌هایی از مفضّل‌بن‌عمر، فیض‌بن ابی‌شیبه، ابی‌بصیر، رفاعه‌بن‌موسی، حمران‌بن‌اعین، سلام‌بن‌مستنیر، معلّی‌بن‌خنیس و اسدبن‌اسماعیل است. بررسی جامع این هشت‌گونه روایت از منظر سندی و دلالی نشان می‌دهد که تنها دو روایت نقل‌شده از مفضّل‌بن‌عمر و ابی‌بصیر از استحکام و اعتبار لازم برخوردارند. این دو روایت، با اتکا به زنجیره سندی قابل اعتماد و دلالت روشن، بر رجعت مؤمنان و کافران محض و همچنین بر رجعت حضرت علی(ع) و یاری ایشان توسط انبیاء تأکید می‌کنند. در مقابل، سایر روایات مورد بررسی، به دلیل ضعف در سند _ نظیر حضور راویان غیرمعتبر یا گسستگی در زنجیره نقل _ و نیز ابهام یا ناکافی بودن دلالت، فاقد اعتبار لازم تشخیص داده شدند.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
-       ابن‌درید، محمّدبن الحسن. (1987م). جمهره اللغه. بیروت: دارالعلم للملایین.
-       ابن‌عساکر، علی‌بن حسن. (1415ق). تاریخ مدینة دمشق. بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
-       ابن‌غضائرى، احمدبن حسین. (1422ق). الرجال. قم: موسسه علمى فرهنگى دارالحدیث.
-       ازهری، محمّدبن احمد. (بی‌تا). التهذیب اللغه. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
-       بحرانی، سیدهاشم. (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: بنیاد بعثت.
-       حرّ عاملی، محمّدبن‌حسن. (1422ق). الایقاظ من الهجعة بالبرهان على الرجعة. قم: دلیل ما.
-       حرّ عاملی، محمّدبن‌حسن. (بی‌تا). وسائل الشیعة. تحقیق: الشیخ محمّد الرازی. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
-       حلّی، حسن بن سلیمان.(1370). مختصر بصائر الدرجات. قم: انتشارات الرسول المصطفى؟ص؟.
-       حلّی، حسن بن علی .( 1392‌ق). رجال ابن داود. نجف: المطبعة الحیدریة.
-       حلّى، حسن بن یوسف‏. (1402ق). رجال العلامة الحلی‌ ‏. قم: الشریف الرضی‏.
-       حویزى، عبدعلى بن جمعه‏. (1415ق). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان‏.
-       خویی، سیدابوالقاسم. (1413ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. بی‌جا: بی‌نا.
-       ذهبی، شمس‌الدین. (1407ق). تاریخ الإسلام. بیروت: دارالکتاب العربی.
-       راغب اصفهانى، حسین‌بن محمّد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن‏. بیروت: دارالشامیة.
-       زمخشری، محمودبن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل‏. بیروت: دارالکتاب العربی‏.
-       شبستری، عبدالحسین. (1418ق). الفائق فی رواة و أصحاب الإمام الصادق؟ع؟‏. قم: دفترانتشارات اسلامی .‏
-       صدوق، محمّدبن على. (1404ق). من لایحضره الفقیه. (علی‌أکبر غفاری، محقق).  قم: دفترانتشارات اسلامی.
-       طبری، محمّدبن جریر. (بی‌تا). تاریخ الطبری. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
-       طریحی، فخرالدین محمّد. (1375). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
-       طوسی، محمّدبن حسن. (1411ق). الغیبه. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
-       طوسى، محمّدبن حسن. (1373). رجال. قم: دفتر انتشارات اسلامی‏.
-       طوسى، محمّدبن حسن. (1420ق). فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول‏. قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
-       عسکری، سیدمرتضی. (1410ق). معالم المدرستین. بیروت: مؤسسة النعمان للطباعة والنشر والتوزیع.
-       عیاشى، محمّدبن مسعود. (1380ق). التفسیر. تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
-       فراهیدی، خلیل بن احمد. (1410ق). کتاب العین. قم: انتشارات هجرت.
-       فیض کاشانی، محمّدبن شاه مرتضی. (1415ق). تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر.
-       قبانجی، سیدحسن. (1421ق). مسند الإمام علی؟ع؟. بیروت: منشورات مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
-       قفاری، ناصر. (بی‌تا). اصول مذهب الشیعه الامامیه الاثنی الاعشریه. بی‌جا: انتشارات دارالرضا.
-       قمى مشهدى، محمّدبن محمدرضا. (1368). تفسیر کنز الدائق و بحرالغرائب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
-       قمى، على‌بن ابراهیم. (1367). تفسیر القمی. قم: دارالکتاب.
-       قهپایى، عنایت الله‏. (1364). مجمع الرجال‏. قم: اسماعیلیان‏.
-       قهرمان‏ نژاد، بهاءالدین و همکاران . (1393). تعامل با سلطان جور در اندیشه شیخ مفید فقه، (80)21، 103-120.
-       کلینی، محمّدبن‌یعقوب. (1363). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
-       کشى، محمّدبن‌عمر. (1404ق). اختیار معرفة الرجال‏. قم: موسسة آل‌البیت؟عهم؟ لإحیاء التراث.
-       مازندرانى حائرى، محمّدبن اسماعیل‏. (1416ق). منتهى المقال فی أحوال الرجال‏. قم: مؤسسة آل البیت؟عهم؟ لاحیاء التراث‏.
-       مامقانی، عبدالله. (1431ق). تنقیح المقال فی علم الرجال. قم: موسسة آل‌البیت؟عهم؟ لإحیاء التراث‏.
-       مبارکفوری، عبدالرحمن. (1410ق). تحفة الأحوذی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
-       مجلسی، محمّدباقر. (1403ق). بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار؟عهم؟. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-       مفید، محمّد‌بن‌ محمّد‌بن نعمان. (1414ق). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. بیروت: دارالمفید للطباعة والنشر والتوزیع.
-       مفید، محمّد‌بن ‌محمّد‌بن نمعان. (1414ق). تصحیح اعتقادات الإمامیة. بیروت: دارالمفید للطباعة والنشر و التوزیع.
-       مفید، محمّد‌بن محمّد‌بن نعمان. (1413ق). الارشاد. قم: مؤسسة آل‌البیت؟ع؟ لإحیاء التراث.
-       نجاشى، احمدبن‌على. (1365). رجال‏. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
_       هیثمی، نورالدین. (1408ق). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. بیروت: دارالکتب العلمیة.