پژوهش های مهدوی

پژوهش های مهدوی

تبیین بایسته‌های مدیریتی و اقدامات نائبان عام بر انسجام فکری- عقیدتیِ تشیع از ابتدای غیبت کبری تا حمله مغول

نوع مقاله : علمی ترویجی

نویسندگان
1 استادیار و عضو هیئت علمی گروه آموزشی تاریخ دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. صندوق پستی 889- 14665
2 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه لرستان، لرستان، ایران
چکیده
با وفات چهارمین وکیل امام مهدی؟عج؟ در سال 329 هـ.ق، ارتباط مستقیم شیعیان با امام پایان یافت. طولانی شدن غیبت دوم امام مهدی؟عج؟ پیامدهایی چون روابط اجتناب‌ناپذیر علما با حاکمیت، پیدایش ابهامات و شبهات در مسائل دینی، به‌ویژه امامت و رهبری جامعه، و ضرورت پاسخ‌گویی به آن‌ها را در پی داشت. این مسائل، ضرورت نقش‌آفرینی علما به عنوان نائبان عام امام در عصر غیبت را ایجاب می‌کرد. بدیهی است این نائبان دارای مشخصه‌هایی بودند که توانستند در دوران دشوار غیبت، هدایت و مدیریت جامعه شیعه را در ابعاد مختلف بر عهده گیرند. این نوشتار در پی پاسخ به دو پرسش است: نخست، مشخصه‌های مدیریتی نائبان عام چه بوده است؟ دوم، این مشخصه‌ها چه تأثیری بر عملکرد نائبان امام مهدی؟عج؟ در عصر غیبت کبری داشته است؟ پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی _ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، به تبیین مشخصه‌ها و اقدامات مدیریتی نائبان عام از آغاز غیبت کبری تا حمله مغول و بررسی تأثیر آن‌ها بر انسجام‌بخشی امور شیعیان امامیه و نحوه تعامل با حاکمان جور می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد نائبان عام با تکیه بر مشخصه‌ها و اقدامات مدیریتی خاص خود، نقش مؤثری در انسجام فکری و اعتقادی تشیع، حفظ و انتقال فرهنگ اهل‌بیت؟عهم؟ و استمرار هویت امامیه در عصر غیبت کبری ایفا کرده‌اند.
کلیدواژه‌ها

منابع

-       ابراهیمی، زینب. (1391). مبانی رفتار و اندیشه‌های سیاسی علمای امامیه (از غیبت کبری تا حمله مغول). قم: آشیانه مهر.
-       ابن بابویه، محمدبن علی. (1379ق). کمال‌الدین و تمام النعمه. تهران: مکتبة الصدوق.
-       ابن ندیم، محمدبن اسحاق. (1342). الفهرست. (رضا تجدد، مترجم). تهران: انتشارات کتابخانه ابن‌سینا.
-       آغاجری، سیدهاشم. (1380)، مبانی رفتارشناسی عالمان شیعی امامی در سده چهارم تا هفتم هجری. شماره 19، صص 69-72.
-       پورسیدآقایی، سیدمسعود و همکاران. (1379). درسنامه تاریخ عصر غیبت. قم: جامعة المصطفی العالمیة.
-       جعفریان، رسول. (1371). گسترش تشیع در ری. ری: آستان مقدس حضرت عبدالعظیم.
-       جعفریان، رسول. (1394). تاریخ تشیع در ایران. (از آغاز تا پایان قرن نهم). تهران: نشر علم.
-       حسن‌زاده، اسماعیل. (1386). سیاست در اندیشه و رفتار فقیهان شیعی دوره آْل بویه.  مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی (منتشر نمی شود)، 58(2)، صص 39-62.
-       حسنی، هاشم معروف. (1977م). سیره الائمه الاثنی عشر. بیروت: دارالمعارف للمطبوعات.
-       حسین، جاسم. (1377). تاریخ سیاسی امام دوازدهم. (سید محمدتقی آیت‌اللهی، مترجم). تهران: انتشارات امیرکبیر.
-       حکیم، حسن عیسی. (1395ق). الشیخ الطوسی.  نجف: مطبعة الآداب.
-       حکیمی، محمدرضا. (1386). خورشید مغرب. قم: دلیل ما.
-       خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین حسینی. (1353). تاریخ حبیب‌السیر. تهران: بی‌نا.
-       دلیر، نیره و کریمی قهی، منصوره. (1394). رفتار سیاسی علمای شاخص اهل‌سنت و امامیه با خلافت عباسی. مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی. (فروغ وحدت)، 11(42). صص 35-48.
-       شفق خواتی، محمد. (1384). فقیه و حکومت. دانش‌پژوهان، شماره 7، صص 74-95.
-       صدر، سید‌محمد. (1412ق). تاریخ الغیبه الکبری. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
-       صفا، ذبیح‌الله. (1369). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: انتشارات فردوس.
-       طوسی، محمدبن حسن. (1322). الغیبه. تبریز: بی‌نا.
-       عرسان گیلانی، ماجد. (1386). سیر آرای تربیتی در تمدن اسلامی. (بهروز رفیعی، مترجم). تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-       عنایت، حمید. (1398). اندیشۀ سیاسی در اسلام. تهران: انتشارات خوارزمی.
-       غریفی، محی‌الدین موسوی. (1978 م). الاجتهاد و الفتوا فی العصر المعصوم و غیبه. بیروت: بی‌نا.
-       قزوینی رازی، عبدالجلیل. (1358). النقض. (میرجلال‌الدین محدث، مصحح). تهران: چاپخانه زر.
-       کرومر، جوئل ل. (1375). احیای فرهنگی در عهد آل‌بویه: انسان‌گرایی در عصر رنسانس اسلامی. (محمدسعید حنایی کاشانی، مترجم). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
-       کریمی زنجانی اصل، محمد. (1380). امامیه و سیاست در نخستین سده‌های غیبت. تهران: نشر نی.
-       کلینی، محمدبن یعقوب. (بی‌تا). اصول کافی. (سیدجواد مصطفوی، مترجم). تهران: کتاب فروشى علمیه اسلامیه‌.
-       گراوند، قدرت‌الله. (1401). مراکز علمی و مؤسسات آموزشی در ایران و عراق تا پایان قرن پنجم هجری. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
-       لمبتون، آن. (1374). دولت و حکومت در اسلام. (سیدعباس صالحی، مترجم). تهران: نشر عروج.
-       محقق حلی، جعفربن حسین. (1368). المعتبر فی شرح المختصر. قم: بی‌نا.
-       محقق، مهدی. (1362). شیعه در حدیث دیگران. تهران: دائرة‌المعارف تشیع.
-       مدرسی طباطبایی، حسین. (1368). مقدمه‌ای بر فقه شیعه. (محمدآصف فکرت، مترجم). مشهد: آستان قدس رضوی.
-       مشکوه، احمد. (1358). تاریخ تشیع در ایران. بی‌جا: هادی مشکوه.
-       مطهری، مرتضی. (1388). شش مقاله. قم: صدرا.
-       مفید، محمدبن نعمان. (1362). مجالس الفصول المختاره من العیون و المحاسن. (آقا جمال محمدبن آقا حسین محقق خوانساری، مترجم). تهران: انتشارات نوید.
-       مکدرموت، مارتین. (1364). اندیشه‌های کلامی شیخ مفید. (احمد آرام، مترجم). تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
-       موسوی، سیدابراهیم. (1397). مناصب و شئون فقهای امامیه در عصر غیبت. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
-       نائینی، نهله غروی. (1386). تاریخ حدیث شیعه. قم: بی‌نا.
-       نعمانی، محمدبن ابراهیم. (1351). الغیبه. تهران: دارالکتب اسلامیه.
-       هالم، هاینس. (1389). تشیع. (محمدتقی اکبری، مترجم). قم: نشر ادیان.